محمد حسن خان اعتماد السلطنه

518

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

بعد از آن حكومت گروس و اروميه و خوى نيز ضميمهء مأموريت او گشت . در 1299 با لقب « سالار عسكرى » به رياست قشون آذربايجان منصوب شد . در 1300 ملقب به سالار لشكر شد و امور پيشكارى آذربايجان نيز به وى محول گشت . در 1302 لقب « امير نظام » به او داده شد و رسما پيشكار وليعهد گشت و اين شغل را مدت پنج سال با كمال اقتدار به پايان برد در حالىكه گرفتارى بزرگى مثل قضيهء رژى پيش‌آمد و در آذربايجان موجب سروصداهاى بسيار گشت . در غرهء ربيع الثانى 1309 از پيشكارى وليعهد استعفا كرد و به طهران آمد و پس از دو ماه ايالت كردستان و كرمانشاه و گروس به وى داده شد . در 1310 حكومت ملاير نيز به آن اضافه شد و تا اوايل 1311 در اين مقامها بود . پس از جلوس مظفر الدين شاه و صدارت امين الدوله امير نظام دوباره به پيشكارى وليعهد به آذربايجان فرستاده شد و دو سال در اين مقام بود زيرا محمد على ميرزا با او نمىساخت و مرتبا بر ضد او تحريكاتى مىكرد و امير نظام ناچار استعفا داد و به زيارت آستان قدس رضوى رفت . پس از مراجعت از زيارت در اوايل سال 1317 به ايالت كرمان و بلوچستان فرستاده شد و در آنجا در هشتاد سالگى در پنجم رمضان 1317 درگذشت و در ماهان كرمان پيش قبر پسرش يحيى خان كه فرماندهء فوج كرمان بود و در آنجا درگذشته بود دفن شد . امير نظام از مأمورين لايق و دانا و هنرمند و مقتدر دولت قاجاريه بود . خط تحرير را بسيار خوب مىنوشت و به وضع ادارهء ممالك شرقى كاملا آشنا بود . وقتى در پاريس بود شرح حال خود را نوشته به چاپ رسانيد . شرح حال مفصلى هم از او در مجلهء يادگار سال سوم شماره‌هاى 6 و 7 و 8 چاپ شده است . منشآت او نيز به چاپ رسيده است . « * » نيز رساله‌اى به نام « پندنامهء يحيويه » از او باقىمانده و چاپ شده است . در تبريز كتاب كليه و دمنه را به وضع خوبى به دستور او چاپ كردند . ناظم السلطنه ، عبد الله خان پسر علاء الدوله ( ص 44 - ص 21 چاپ اول ) ملقب به ناظم السلطنه و پدر حبيب الله خان موقر السلطنه در اوايل سلطنت ناصر الدين شاه سردستهء غلامان شاهى بود و كشيك‌خانه به او واگذار شد . وى با برادرش احمد خان علاء الدوله رقابت داشت . وى در 1302 خورشيدى درگذشت .

--> ( * ) آقاى احمد سهيلى خوانسارى هم مقدارى از نامه‌ها و تلگرافهاى او از پاريس به تهران را كه در مسائل مملكتى است به چاپ رسانيده‌اند ( تهران ، 1357 ) .